Mój październik zaczyna się zawsze tak samo. Budzę się i przez kilka sekund nie pamiętam, dlaczego nic mnie nie ciekawi. Przychodzę do pracy, na świecie zmienia się wszystko, tylko nie we mnie. Myślę wtedy: to już? To nie lenistwo. To też nie depresja w sensie choroby, choć bywa, że zbliża się do tej granicy. To zwyczajna, powtarzalna reakcja organizmu na to, że słońce zaczyna znikać wcześniej. Jesienna chandra jest realnym zjawiskiem biologicznym i jeśli się jej nie zajmiemy, potrafi przejść w coś poważniejszego. Ale jeśli wiesz, jak radzić sobie z jesienną chandrą, przechodzisz ją znacznie łagodniej.
SAD: zaburzenie czy naturalna sezonowa adaptacja?
W medycynie nazywa się to sezonowym zaburzeniem afektywnym, w skrócie SAD. Mechanizm jest prosty: mózg reaguje na skrócenie dnia. Zmienia się produkcja melatoniny, odpowiadającej za sen, i serotoniny, która wpływa na nastrój. Pełnoobjawowe SAD dotyczy 1–3 procent osób, a łagodniejszą, sezonową zmianę nastroju, energii i motywacji odczuwa nawet 10–20 procent. U większości objawia się subtelnie: przygaszeniem, brakiem chęci, niechęcią do wieczorów. Czy to zaburzenie? To zależy. Jeśli pracujesz normalnie, jesteś w kontakcie z ludźmi, tylko masz mniej entuzjazmu, to adaptacja. Jeśli nie możesz wstać z łóżka, przestajesz pracować i płaczesz bez powodu, to wymaga pomocy specjalisty, czasem leczenia. Większość z nas jest gdzieś pośrodku i właśnie w tym tkwi sedno: nie czekaj, aż się pogorszy. Zacznij działać, kiedy jeszcze masz na to siłę.
Światło wchodzi przez oczy i zmienia pracę mózgu
Jak krótszy dzień zmienia rytm dobowy
Światło działa na siatkówkę przez komórki zawierające melanopsynę, a to nie te same receptory, które odpowiadają za widzenie. Wysyłają one sygnał wprost do podwzgórza, części mózgu zarządzającej rytmem dobowym. Gdy słońce zachodzi wcześniej, tych sygnałów jest znacznie mniej. Podwzgórze reaguje: spada aktywność serotoninowa, rośnie wydzielanie melatoniny, zmienia się nawet temperatura ciała. Organizm zaczyna zachowywać się, jakby szykował się do zimowego spowolnienia. Efekt czujesz jako zmęczenie, senność i brak motywacji. To nie słabość charakteru, to fizjologia.
Poranne światło z lampy albo spaceru
I właśnie dlatego najskuteczniejszym narzędziem jest światło. Konkretnie: 10 000 luksów przez 20–30 minut każdego ranka. Lampa do terapii światłem, dostępna w aptekach za 200–400 zł, robi to najszybciej. Ale spacer też działa: nawet w pochmurny dzień na zewnątrz jest 1000–2000 luksów, czyli wielokrotnie więcej niż w oświetlonym pokoju, gdzie bywa 300–500. Warunek jest jeden: rano. Mocne światło wieczorem przesuwa rytm dobowy i psuje sen, a sen i tak bywa już wtedy zaburzony.
Ruch: najskuteczniejsze narzędzie bez recepty
Usłyszysz o witaminach, preparatach i medytacji. Nic z tego nie równa się 30 minutom porządnego ruchu. Bieg, taniec, pływanie, cokolwiek, co podniesie puls i utrzyma go przez 20 minut. Regularny wysiłek tlenowy realnie poprawia nastrój i jakość snu, co potwierdzają badania nad aktywnością fizyczną w łagodnych zaburzeniach nastroju. Przy głębszym, utrzymującym się obniżeniu nastroju nie zastępuje jednak konsultacji i leczenia, i to trzeba powiedzieć wprost. Mechanizm jest ten sam, o którym mówiłam wyżej: jesienny spadek nastroju ma podłoże neurochemiczne, a ruch na tę neurochemię wpływa. Do tego dochodzi efekt złożony: ruch na świeżym powietrzu łączy aktywność ze światłem. Jeśli możesz, biegaj rano. Jeśli nie możesz biegać, chodź szybko, tak żeby oddech przyspieszył. Jeśli i to jest za dużo, tańcz w salonie. Cokolwiek, ale codziennie. To różnica między chandrą, którą się znosi, a chandrą, która przygniata.
Kontakt z ludźmi: przeciwieństwo zimowego zamknięcia
Osoby z sezonowym spadkiem nastroju ciągnie do izolacji. Chce się siedzieć w domu, pod kocem, w półmroku. Przypomina to hibernację i biologicznie ma z nią coś wspólnego, ale człowiek nie hibernuje: ten stan nie służy niczemu i nie daje odpoczynku. Jednym z najsilniejszych bodźców, żeby z niego wyjść, jest obecność innych ludzi. Kontakt społeczny wpływa na układ nagrody w mózgu, a krótka rozmowa z przyjaciółką albo z rodziną potrafi zmienić nastrój na kilka godzin. Dlatego jesienna izolacja to błędne koło: im bardziej się zamykasz, tym gorzej się czujesz, a im gorzej się czujesz, tym mniej masz siły wyjść. Zrób sobie plan z góry: we wtorek obiad z koleżanką, w czwartek siłownia z kolegą, w piątek wieczór ze znajomymi. Umów się zawczasu, zanim zabraknie ci energii na umawianie się.
Rzeczy, które faktycznie mi pomogły
Czytam porady psychologów, dietetyków i trenerów. Na papierze wszystko ma sens, ale kiedy wracam do domu i dopada mnie smutek, z tych rad zostaje niewiele. Oto lista tego, co u mnie realnie działa. Po pierwsze: wstaję o tej samej godzinie, także w weekendy, bo rozregulowany rytm pogarsza wszystko. Po drugie: jem więcej pełnego ziarna i białka, bo dłużej trzymają sytość i unikam skoków cukru. Po trzecie: im wcześniej wyjdę z domu, tym łatwiej wchodzę w dzień. Po czwarte: mam lampę do terapii światłem na biurku i włączam ją na 20 minut, zanim w ogóle wezmę do ręki telefon. Po piąte: umawiam się z ludźmi z góry, bo kiedy brakuje mi motywacji, ktoś po mnie przychodzi. Po szóste: kiedy czuję się dobrze, zapisuję się na coś na jesień następnego roku, na kurs albo wyjazd, żeby pamiętać, że ta pora roku się kończy. Po siódme: rozmawiałam o tym z psychologiem, bo bałam się, że stan przejdzie w coś poważniejszego. Ta rozmowa dała mi spokój i wiem teraz, co obserwować i kiedy szukać pomocy. To wszystko są małe rzeczy, ale razem składają się na obraz, w którym jesienną chandrą da się zarządzać, a nie tylko ją przeczekiwać.






